این مطلب با همکاری اسماعیل معروفی اقدم ، علی صدرایی و گرشاسب ابوالحسنی به طور کامل در مجله اثردوره ۴۴، شماره ۴ - ( ۱۲-۱۴۰۲ ) صفحات ۶۴۱-۶۱۸ منتشر شده است.

تنوع فرمی سنگ قبور دوران اسلامی و همچنین نقوش و نشانه­ های تصویری موجود بر روی آن‌ها، به‌نوعی باورها و اعتقادات و همچنین ارزش­ های فرد متوفی و جامعه پیرامون وی را به تصویر می­کشد. این تنوع فرمی و نقشی در سنگ قبرهای منطقه شمال غرب ایران به‌دلیل حضور مستمر و گسترده سلاجقه، ایلخانان، قراقویونلو، آق­ قویونلوها، صفویان و حاکمان و والیان دست­ نشانده آنان، بیش‌از دیگر مناطق است. این پژوهش به‌شیوه توصیفی – تحلیلی و تاریخی و براساس مطالعات میدانی و کتابخانه ­ای با هدف شناسایی گورستان­ ها، ساختارشناسی و تحلیل فرمی و نگارینه ­ای سنگ قبرهای این منطقه انجام گرفته و در این راستا به دنبال پاسخی منطقی برای سؤالات زیر است: 1. ساختار سنگ قبور گورستان­ های موکریان شرقی چگونه و متعلق به کدام ادوار هستند؟ 2. چه ارتباطی بین نقوش به کار رفته بر روی سنگ­ قبور با شخص متوفی وجود داشته؟ 3. در نقوش روی سنگ قبور موکریان شرقی از چه نمادهایی استفاده شده است و آیا نقوش موجود دارای ریشه تاریخی هستند؟ مطالعات صورت گرفته نشان می­دهد که این آثار از منظر فرمی به گروه ­های محرابی شکل، گهواره ­ای، صندوقی، سنگ افراشته، قوچ­های سنگی، سنگ قبور گلدسته­ ای و سنگ قبرهای ساده قابل تقسیم است. گونه ­شناختی سنگ قبور بیانگر آن است که در قرون نخستین اسلامی در این ناحیه بیشتر از سنگ قبرهای ساده و بدون تراش، در قرون میانه اسلامی خصوصاً ادوار سلجوقی و ایلخانی، از سنگ قبرهای گهواره ­ای شکل و افراشته؛ و در قرون متأخرتر نیز بیشتر از سنگ قبرهای طرح محرابی و گلدسته­ دار بهره برده شده است. همچنین فرم سنگ قبرها، درکنار تأثیرپذیری از اجتماع و فرهنگ جامعه، در ارتباط با معماری دینی و قدسی بوده و نگاره­ های نقش بسته نیز، ضمن دارا بودن معانی نمادین خاص، متأثر از فرهنگ منطقه، اعتقادات و موقعیت زمانی و مکانی خود می ­باشند.